گراتر كه به نقل وتمركز بر أحاديث تكيه داشته وكارى إضافي به صورت اجتهاد متكى بر قرآن وسنت انجام نمى داده است . بندهايى كه از رسائل فقهى فقهاء دوره حضور مانند فضل بن شاذان ويونس بن عبد الرحمن در آثار دوره هاى بعد نقل شده است به خوبى نشان مى دهد كه كار تدوين وتجزيه فقه از حديث ، بر خلاف نظريه متداول ، از أواخر قرن دوم وأوائل سوم آغاز شده بوده است . در كتابهاى علم رجال حديث شيعه ( 118 ) وساير مآخذ ( 119 ) از بسيارى از فقهاء شيعه در قرون نخست وزمان حضور امامان ياد شده است . در فهرست ابن نديم نيز نام وفهرست آثار جمعى از آنان ديده مى شود ( 120 ) . آراء وانظار برخى از ايشان وديگر فقهاء شيعي اين عهد در متون فقهى ادوار بعد نقل گرديده ومورد اعتنا وتوجه بوده است ( 121 ) . 2 - نخستين قرن غيبت : در دوره غيبت صغرى ( 260 - 329 ) تا أواخر قرن چهارم سه گرايش گونا گون فقهى در جامعه شيعي وجود داشته است : ( 1 ) أهل الحديث - اين گرايش دنباله رو واستمرار گرايش سنت گراى دوره حضور بوده ، وهمت خود را بر جمع آورى أحاديث وضبط وحفظ آن مصروف مى داشته است . هواداران اين مكتب عموما چنان كه پيش تر ديديم با اجتهاد به صورت يك عمل وكوشش فكرى بر أساس استنباط تعقلى ميانه اى نداشتند وحتى استدلالات عقلي كلامي را كه براي تقويت مذهب ودر حمايت از نقطه نظرهاى شيعي به كار مى رفت محكوم مى نمودند ( 122 ) . درست حالتي كه در ميان پيروان مكتب أهل الحديث سنى وجود داشت وأحمد بن حنبل - به عنوان مثال - حتى از آن قسم كلام كه در دفاع از اسلام به كار رود نيز نهى مى نمود ( 123 ) . فقهاء مكتب أهل الحديث از رهگذر پيروى از أحاديث به دو گروه تقسيم مى شده اند :

--> 118 - از باب نمونه كشى : 238 و 375 و 556 ( نيز 484 ) فهرست شيخ : 52 / رجال أبو داود : 272 . 119 - به عنوان يك نمونه مفيد ، رسالة في الرد على أصحاب العدد : 128 : نيز ببينيد تأسيس الشيعة سيد حسن صدر : 298 - 302 . 120 - فهرست ابن نديم : 275 - 279 . 121 - نمونه را ببينيد ديباچه معتبر محقق حلى كه مى گويد در آن كتاب آراء پنج تن از فقهاء آن دوره نقل شده است ( ص 7 ) . نيز هداية الطالبين صاحب مدارك : 4 پ . نيز ديباچه ء مقابس الأنوار كاظمى كه از شش تن نام مى برد ( ص 23 ) . 122 - اعتقادات صدوق : 74 . نيز ببينيد تصحيح الاعتقاد مفيد : 169 - 171 / غيبت شيخ : 3 . 123 - ابن الجوزي ، مناقب احمد : 205 دانشمند حنبلي ، ابن قدامه موفق الدين عبد الله بن أحمد جماعيلى مقدسي دمشقي ( م 620 ) رساله اى دارد در تحريم مطالعه كتابهاى كلامي ( ابن العماد ، شذرات الذهب 5 : 90 - 91 ) كه به چاپ رسيده است .